اجرام سماوی در فواصل مختلفی از زمين قرار دارند و اين عامل باعث می شود که گاهی يکی از آنها از جلوی ديگری عبور كند. بهترين مثال براي اين رويداد، خورشيد گرفتگي است. براي يك ناظر زميني اندازه زاويه اي ماه و خورشيد تقريباً برابر است. در هنگام گرفت يك جرم سماوي از داخل سايه جسم ديگر عبور مي كند. در حالت ديگر ممكن است يك جرم نزديكتر و با اندازه زاويه اي كوچكتر از جلوي يك جسم دورتر و بزرگتر عبور كند، به اين پديده گذر گفته مي شود. مانند گذر سيارات عطارد و زهره از مقابل قرص خورشيد. اما گاهي اوقات يك جرم سماوي با اندازه زاويه اي بزرگتر از مقابل جسم دورتر عبور مي كند و باعث مي شود كه براي مدتي آن جسم از ديد ما پنهان شود. به اين پديده اصطلاحاً «اختفا» گفته مي شود. در اختفاء جسم دورتر پوشيده مي شود و نور آن به ما نمي رسد. چون ماه بزرگترين (از لحاظ قطر زاويه اي) جرم سماوي آسمان شب است مهمول ترين اختفاء ها توسط ماه به وجود مي آيد. به طور متوسط ماه در هر شبانه روز حدود 12 درجه در امتداد دايره البروج جابه جا مي شود و بسيار اتفاق مي افتد كه ماه از مقابل ستاره ها غبور كند. در اين حالت ماه براي مدتي (حدود يك ساعت) در جلوي ستاره قرار مي گيرد و مانع رسيدن نور آن مي شود. مدار ماه نسبت به دايره البروج زاويه كوچكي مي سازد. ستارگاني كه در عرض دايره البروجي آنها كمتر از 6 درجه باشد شانس اينكه دچار اختفاء بشوند را خواهند داشت. ستارگاني مانند قلب الاسد( α - اسد) ، سماك اعزل(α - سنبله) ، قلب العقرب (α - عقرب) و دبران (α - ثور) از جمله پرنورترين ستارگاني هستند كه به دليل نزديكي به دايره البروج ممكن است دچار اختفاء شوند. از آنجايي كه ماه جو ندارد و ستارگان اجرام نقطه مانندي هستند بنابراين مخفي شدن يا ظاهر شدن ستارگان از لبه ماه با ابزارهاي معمولي به طور آني و لحظه اي مشاهده مي شود.

گاهي اوقات ممكن است يك سياره در پشت ماه مخفي شود. چون سيارات داراي اندازه زاويه اي هستند بنابراين رصدگران مشاهده مي كنند كه به تدريج سياره در پشت ماه قرار مي گيرد يا اينكه خروج كامل سياره از لبه ماه چند ده ثانيه به طول خواهد انجاميد.

اما همة اختفاء ها توسط ماه صورت نمي گيرد.ممكن است ستارگان به وسيله سيارات پوشيده شوند. در سال 1959 اختفاء ستاره قلب الاسد مشاهده شد. در 10 مارس 1977 (19 اسفند 1355 هـ.ش ) وقتي سياره اورانوس از جلوي ستاره اي عبور مي كرد، اخترشناسان موفق به كشف حلقه هاي اين سياره شدند. در شامگاه 3 ژوئيه 1989 ( 12 تير 1368 هـ.ش) سياره زحل از جلوي ستاره قدر پنجم 28-قوس عبور كرد و بررسي مجدد حلقه هاي آن ميسر شد. در 7 دسامبر 2004 ( 17 آذر 1383 هـ.ش ) اختفاء سياره مشتري و اقمارش در پشت ماه مناظر ديدني را به جا گذاشت. پلوتو كه روزگاري سياره محسوب مي شد. در ساهاي 1988 ، 2002 و 2006 ميلادي موجب اختفاء ستارگان كم نوري شد كه به شناخت جو و اقمار آن كمك كرد.

در مواقع نادري ممكن است سياره اي توسط سياره ديگر پوشيده شود. آخرين اختفاء از اين نوع در 3 ژانويه 1818 رخ داد و مورد بعدي در 22 نوامبر 2065 اتفاق مي افتد. در هر دو مورد بازيگران اين رويداد سيارات درخشان زهره و مشتري هستند. گاهي اوقات ممكن است سيارات باغث اختفاء اقمار خود شوند مانند اختفاء اقمار گاليله اي سياره مشتري.

در منظومه شمسي علاوه بر خورشيد، سيارات، اقمار هزاران جرم سياره مانند كوچك ديگر وجود دارند كه سيارك ناميده مي شوند. بيشتر سيارك ها آنقدر كوچك هستند كه تصوير برداري دقيق از آنها با تلسكوپهاي زميني ميسر نمي باشد. وقتي يك سيارك از بين زمين و ستاره اي عبور مي كند، به مدت كوتاهي (چند ثانيه) مانع رسيدن نور آن مي شود. در اين حالت شاهد اختفاء سياركي هستيم. به علت اينكه اين اجرام كوچك هستند، معمولاً اين نوع اختفا در مسير باريكي از كره زمين قابل مشاهده خواهد بود.

اختفا خراشان

حالت خاصي از اختفاء موسوم به اختفاء خراشان است كه اهميت فوق العاده اي دارد. در اختفاء خراشان جرم مورد نظر از لبه ماه مي گذرد. از آنجايي كه لبه ماه سطح صاف و همواري نيست بنابرين ممكن است جرم نجومي بارها در پشت كوههاي ماه مخفي شود و رصدگران بارها شاهد اختفاء باشند. معمولاً در مرز مناطقي كه اختفاء قابل مشاهده است رصدگران مي توانند شاهد اختفاء خراشان باشند.

اهميت علمي اختفا

رصد دقيق اختفاء كاربردهاي متعدد و جالبي دارد كه به نمونه هايي از آن اشاره مي كنيم:

تعيين زمان دقيق اختفاء ستارگان با ماه و مقايسه مقادير پيش بيني شده با مقادير رصد شده به بررسي دقيق اختلال هاي حركتي ماه و موقعيت سنجي دقيق ستارگان و تعيين حركت خاص ستارگان كمك قابل توجهي مي كند.

تجزيه و تحليل رصدهاي اختفاء ستارگان توسط ماه مي تواند در كشف همدم هاي احتمالي ستارگان دوتايي و چند تايي و تعيين زاويه موقعيت مداري همدم ها مفيد باشد.

به دليل كم بودن توان تفكيك تلسكوپهاي راديويي ، تعيين موقعيت دقيق منابع قوي راديويي با مشكلاتي همراه است. با استفاده از زمان سنجي اختفاء اين منابع توسط ماه مي توان اين مشكل را تا حدي بر طرف ساخت.

با مطالعه افت درخشندگي اختفاء برخي سيارات و اقمارشان مي توان در مورد وجود و غلظت جو ، حلقه هاي سيارات و كشف اقمار جديد به نتايج باور نكردني رسيد. در چند سال اخير پلوتو كانون توجهات بوده است. رصد اختفاء ستارگان كم نور توسط پلوتو به درك تغييرات جو و كشف اقمار جديد آن كمك قابل توجهي كرده است . نتايج اين دستاوردها مي تواند در برنامه ريزي ماموريت هاي فضايي (مانند ماموريت افق هاي نو) تاثير داشته باشد.

رصدهاي اختفاء سياركي در تعيين شكل و اندازه سياركها كاربرد فراواني دارد. اگر رصدگران در امتداد خط عمود بر مسير اختفاء سيارك موضع بگيرند مي توانند با زمان سنجي شروع و پايان اختفاء ستاره به اين هدف دست يابند. مدت زمان اختفاء ستاره توسط سيارك به موقعيت نسبي رصدگران و شكل سيارك بستگي دارد. با تركيب داده هاي ثبت شده مي توان در مورد اشكال و اندازه سيارك اظهار نظر كرد. هر چه تعداد داده هاي ثبت شده بيشتر و دقيق تر باشد ، نتايج به واقعيت نزديكتر خواهد بود.

اگر رصدگران در نزديكي خط اختفاء به زمان سنجي اختفاهاي خراشان بپردازند مي توان نمايي از وضعيت عوارض لبه ماه به دست آورد. با وجود تصوير برداري هاي مختلفي كه از عوارض ماه صورت گرفته است اما هنوز اطلاعات كاملي در مورد عوارض لبه ماه وجود ندارد. تعيين و شناسايي عوارض لبه ماه مي تواند در پيش بيني موقعيت دانه هاي بيلي در خوشيد گرفتگي كامل ، تعيين زمان دقيق و پايان خورشيد گرفتگي و بررسي رويت پذيري هلال هاي بسيار باريك ماه اهميت فراواني داشته باشد.

رصد اختفا

ماه نزديكترين جرم سماوي به زمین است. بنابراين به علت جابجايي سريع آن در آسمان اختفاء در بخشي از كره زمين قابل مشاهده است. اختلاف منظر باعث مي شود كه زمان دقيق و نقطه تماس شروع اختفاء يا نقطه پايان اختفاء براي مكان هاي مختلفي كه شاهد آن هستند فرق كند. زمان سنجي شروع و پايان اختفاء يكي از مهمترين مواردي است كه در رصد بايد به آن توجه نمود. مهترين كار براي زمان سنجي تنظيم دقيق ساعت است. مي توان با استفاده از سيگنال هاي راديويي موسوم به WWV كه در فركانسهاي MHz 2.5 ، 5 ، 10 ، 15 و 20 ارسال مي شوند، براي تنظيم دقيق ساعت استفاده كرد. دريافتي دقت يك ثانيه براي شروع كار مناسب است ولي براي كارهاي دقيق تر احتياج به دقت دهم ثانيه است. دوربين هاي ويديوئي با بزرگنمايي مناسب ابزارهاي مفيدي براي رصد و زمان سنجي هستند. با چنين دوربين هايي مي توان اختفاء را مستند سازي كرد تا در فرصت مناسب به بررسي تصاوير پرداخته شود. اگر دوربين شما بتواند 30 تصوير در ثانيه بگيرد، با بررسي تصاوير منقطع قادر خواهيد بود زمان اختفاء را با دقت ب سيار خوب ثبت كنيد.

ابزار رصدي مورد نياز براي رصد اختفاء به قدر ستاره اي كه دچار اختفاء مي شود، فاز ماه بستگي دارد. اختفاهايي كه در لبه تاريك ماه رخ مي دهند بيشتر مورد توجه مي باشند چرا كه نور خيره كننده ماه مزاحمت كمتري براي رصد آن ايجاد مي كند. دوربين يا تلسكوپ مورد استفاده بايد استقرار مناسبي داشته باشد تا از لرزش ها به دور باشد. رصد اختفاهاي سياركي، اختفاء هاي پلوتو و اختفاهاي خراشان به تلسكوپهاي بزرگتر و دقت بيشتري نياز دارد. براي تعيين زمان دقيق اختفاء مي توان از دوربين هاي ويديوئي متصل به تلسكوپ استفاده كرد. زمان شروع ( و پايان) اختفاء را با آخرين دقت ممكن ثيت كنيد. هميشه رصد اختفاء را دقايقي زودتر از زمان پيش بيني شده شروع كنيد تا اختفاء را از دست ندهيد. رصد اختفاء يكي از سوژه هاي كاربردي و مهيج نجوم است كه در كشور ما به آن كم پرداخته شده است.

مقاله فوق بخشي از مقاله اي است كه توسط نگارنده در فروردين ماه 1386 در مجله نجوم به چاپ رسيد.

منبع : مجله نجوم   نویسنده : امیر حسن زاده، عضو انجمن علمی پژوهشی نجم شمال